Trước khi đi vào nội dung chính, LB cũng xin tâm sự tí. Số
là LB có đi giảng triết, chủ yếu là cho người lớn tuổi (thầy giáo/kỹ sư - adult
training) thuộc các dự án của UNDP, WB, Bộ giáo dục Hà Lan…, lai rai được 16
năm, từ 1986 đến nay. LB có viết một số entry về ‘tâm linh’, rồi nó lan dần
sang chuyện bất tử/tôn giáo, mình ngại quá.
LB gặp từ ‘phiếm thần luận’ đã lâu, nhưng
mới gặp lại ngày hôm qua, khi ông Einstein phát biểu rằng ‘Tôi không phải là một
người vô thần, và tôi không nghĩ tôi có thể gọi mình là một người phiếm thần
luận’, chắc với ý nghĩa là ông xem vũ trụ là ‘thượng
đế’ với các quy luật vận động của nó (như định luật vạn vật hấp dẫn hay định
luật của thuyết tương đối chẳng hạn), nhưng
triết gia mà được ông thích có lẽ là Spinoza!, vậy Spinoza là ai? Vì các vấn đề trên mà LB mới viết bài này.
Và khi chuẩn bị viết, có ‘duyên’ được biết entry ‘Trại Vô Thần’ của tiến sĩ triết Trần Kiêm Đoàn, LB mới biết là các bài
viết của mình không phải là nói về tôn giáo, mà là một khát vọng tự tìm hiểu,
tự khám phá (self-discovery).
Lưu ý rằng bài viết này chỉ để thư giãn với các blogger thân
quen và chỉ ‘có giá trị tham khảo’.
*
Trước khi đi vào ‘phiếm thần luận’, LB cũng xin nhắc lại một
số thuật ngữ như: vô thường, vô vi, hư vô, chủ nghĩa hiện sinh, chủ nghĩa thực
dụng, thuyết phiếm thần…, mà các cháu sinh viên và con của LB bảo là ‘biết chết liền!’, hihi…., 'tạm hiểu' như sau:
-vô thường: các blogger hay dùng từ ‘bốc hơi
trong vòng một nốt nhạc’: nó đấy.
-vô vi: ông Lão Tử (hay Trang Tử) thường mang giày rơm, sống một
mình ở nơi yên tĩnh, không nhúng tay vào chuyện của thiên hạ: nó đấy.
-hư vô: Trịnh Công Sơn viết ‘Tôi chỉ là một tên
hát rong đi qua miền đất này để hát lên những linh cảm của mình về những giấc
mơ đời hư ảo’, hay Thanh Tùng viết ‘trả về hư không, giọt nắng bên thềm’: nó
đấy.
-chủ nghĩa hiện sinh: Trịnh Công Sơn dẫn ta
vào một thế giới ‘cát bụi mệt nhoài’ hay ‘cuộc đời mỏi mệt’, rồi anh ‘xin úp
mặt bùi ngùi’: nó đấy.
-chủ nghĩa thực dụng (đúng hơn nên gọi là ‘chủ
nghĩa hiệu quả’!): chắc các bạn đã biết câu ‘Khách hàng là thượng đế’: nó đấy.
-phiếm thần luận: xem chi tiết bên dưới.
Cái gì đơn giản nhất là cái trí tuệ nhất, thực tế hơn lý
thuyết đến… 1000 lần, vì vậy các blogger chớ chê mấy dòng giải thích bình dân của
LB nghen, hihi…
*
Phiếm thần luận là cái gì? Mệt thật.
LB thường nói chuyện với mấy con thú và cây cỏ như là con
người (trích ‘Thư gửi con trai’, entry 84): ‘Con có biết tại sao ba yêu những con cá bơi lội trong hồ,
con có biết tại sao trước khi đi công tác, ba thường nói thầm với mấy con cá là:
-‘Ở nhà chơi vui vẻ nghe con, ngoan nhé, đừng buồn nhé’,
hay khi về nhà ba nói với mấy con cá là:
-‘Ở nhà có vui không con, đói không con, tha lỗi cho ba nhé’,
hay
-‘Gì mà đòi ăn hoài vậy con? Để tí nữa nhé’.
rồi ba lấy thức ăn bỏ cho cá ăn, đó là vì ba nghĩ đến con’.
Thực ra, nói nôm na, ‘Phiếm thần luận’ hay ‘Thuyết phiếm
thần’ là việc các vật (như núi sông, cây cỏ hoa lá…), hoặc là có linh hồn hay
có thần do ta ‘ban’ cho chúng, hoặc giả định là nội tại của chúng có ‘linh
hồn’, rộng hơn, có người cho rằng tạo hóa là ‘ông trời’ hay là ‘thượng đế’- một
đấng sáng tạo kỳ diệu nào đó.
*
LB nói là hôm nay có ‘duyên’ là vì sao?
Đó là việc LB qua nhà anh Phu Đoan, vô tình ‘làm quen’ được ông Trần Kiêm Đoàn với bài viết ‘Trại Vô Thần’. LB thấy rất phấn
khởi, vì, thiết nghĩ rằng, mấy thầy mà đi học ở Nga (Liên Xô cũ) về thì nay… hơi bị thiếu thông tin (chẳng hạn về triết Đông hay triết Tây, xem dưới), hơn nữa, việc
được tiếp cận với một nhà nghiên cứu triết học biết tốt tiếng Anh (như là người
bản xứ) là một điều quý hiếm và quý.
‘Trại Vô Thần’:
Hiện nay, ở Mỹ và một số quốc gia phát triển khác, nhiều bậc phụ huynh đã gửi con vào các nơi gọi là ‘Trại Vô Thần’ để chúng tự phát triển tư duy độc lập một cách tự nhiên mà không bị nhào nặn bởi các thứ triết lý giáo điều có sẵn. Thiết nghĩ dây là một quan điểm… đúng, vì với cách đào tạo như vậy, các sinh viên ở đây có tư duy triết học rất tốt.
Ví dụ ở Mỹ có Trại Vô Thần (Camp Quest) ở Grass Valley, California, với câu cổ động treo ở cổng trại là: ‘Đừng tin ở Thượng Đế. Hãy tham gia vào Hội’ (Don’t believe in God. Join the Club) và Tôn chỉ (motto) của họ là: ‘Sống tốt hơn, giúp nhiều hơn và tỉnh thức hơn’ (Live better, help often, and wonder more).
Họ có nhiều giải thích rất hợp lý cho mục đích của ‘Trại Vô Thần’:
-‘Đa số những phụ huynh có con em tham gia Trại Vô Thần đều là những ‘cựu tín đồ’ của các tôn giáo lớn. Họ đều có mẫu số chung rằng là: Họ đã từng bị trói buộc bởi những tín điều hẹp hòi, nửa vời và khắc nghiệt do những người có thế mạnh giáo quyền trong tôn giáo của họ. Những người nầy đã kéo hình tượng và khái niệm cao cả cùng tột của Thượng Đế xuống thấp ngang tầm với lòng tham lam, tính hiếu thắng và khát vọng quyền lực của họ. Người đồng đạo bị áp bức phải ly khai đi tìm một thế giới mới, trái ngược với thế giới cũ đầy tiêu cực của những người núp bóng Thượng Đế và Thần Thánh. Giới phụ huynh muốn thế hệ con cháu của họ sẽ độc lập vươn lên trong tự do. Gởi con cái đến Trại Vô Thần trong thế giới Âu Mỹ đang là một sự thử nghiệm hơn là một sự khẳng định rạch ròi về Thượng Đế và Thần Linh’.
-'Chúng tôi là những người vô thần vì không tin có Thượng Đế.
Hiện nay có 60 triệu người trong tổng số 310 triệu người Mỹ không theo tôn giáo
nào cả'.
-‘Nói như Stephen Hawking là không có Nguyên Nhân Đầu Tiên và cũng chẳng có Ai Tự Mình hiện hữu rồi sáng tạo ra muôn loài cả. Tất cả đến từ Không. Tất cả đều do tình cờ hay các điều kiện bột phát tự hợp nhau mà có. Rồi tất cả lại hoàn không. Ha, ha , ha… chúng tôi chọn lối nghĩ Vô Thần là vì thế’.
-‘Zen Master của Nhật Bản, thiền sư Yoka Shitai, có một nhận xét thú vị rằng… Con người không phải là bộ máy chỉ thuần vật chất và cũng chẳng phải là bóng ma để chỉ có tinh thần. Tâm vật tương quan, nên tự quy con người vào một thế cực đoan như duy tâm, duy vật, hữu thần, vô thần… thường là trò chơi phù phiếm nhằm thỏa mãn sự cố chấp của tri thức, sự vọng tưởng của ngã mạn, hoàn toàn không có thật’…
*
Bài viết của ông Trần Kiêm Đoàn có ít nhiều
giúp LB về vấn đề dưới đây:
-Ông Einstein thích ‘Phiếm thần luận’ và ông cho rằng ‘Phật
giáo chứa đựng nhân tố mạnh mẽ hơn nhiều của tính tôn giáo vũ trụ’?
-Trước đây, LB có đọc một số tài liệu nói rằng Phật giáo
không phải là một tôn giáo, tại vì họ không có ‘Thượng đế’ và ‘mặc khải’?
LB xin trích ra đây vài đoạn có liên quan:
'Hiện nay trên toàn thế giới có khoảng 20 tôn giáo lớn có tín đồ từ 2 tỷ cho đến 1 triệu người và khoảng 350 giáo phái.
Nhưng nhìn chung, mục đích của tôn giáo nào cũng chỉ có ba điều:
-Thứ nhất là cần được giải thích để hiểu ai đã tạo ra sự sống và khi chết đi về đâu.
-Thứ hai là phải sống như thế nào cho hay cho đẹp khi còn sống.
-Thứ ba là có một nơi yên nghỉ an lành sau khi chết.
…‘Phật giáo là một tôn giáo Vô Thần’ - (Atheist Religion),
một hình thái ‘tôn giáo’ có tín điều ngược lại với một hệ thống tôn giáo cổ
truyển và quen thuộc. Nghĩa là không tin có một Thượng Đế hay một đấng thần
thánh nào cả...
…‘Đạo Phật không tin có một vị thần sáng tạo ra muôn loài
muôn vật nên cho rằng đạo Phật ‘vô thần’ cũng sai mà ‘hữu thần’ cũng không
đúng'.
...Phật giáo là một tôn giáo không theo định nghĩa kiểu phương Tây như thế: ‘Tôn giáo là có đức tin và thờ phụng đấng siêu việt toàn năng như Thượng Đế hay các vị thánh thần’ (It’s the belief in and worship of a superhuman controlling power, esp. a personal God or gods).
…Đạo Phật là một tôn giáo đúng nghĩa vì có một hệ thống lý
thuyết cao rộng và thâm sâu làm căn bản; có đức Phật Thích Ca Mâu Ni là giáo
chủ khai sáng; có nếp sinh hoạt tâm linh; có những tổ chức tăng đoàn của giới
theo Phật xuất gia và tổ chức đạo tràng của giới tại gia; có nếp tu trì hành
đạo.
…Đạo Phật không tin vào khái niệm có một đấng toàn năng siêu
việt sáng tạo muôn loài như Thượng Đế… Đạo Phật là một tôn giáo hay phải nói
đúng hơn là một ‘siêu tôn giáo’.
*
Quay lại chuyện ‘Phiếm thần luận’ và nhà triết học Spinoza.
Spinoza (Baruch de Spinoza), sinh 1633 và mất 1677, là người
Hà Lan (gốc Do Thái), là nhà triết học và vật lý học (quang học), Ông ‘được coi
là một trong những nhà duy lý vĩ đại nhất của triết học thế kỷ 17, và là
người đã đặt nền móng cho thời kỳ Khai sáng của thế kỷ 18'. Ngoài ra, ông còn được coi là ‘Triết
gia tuyệt đối, với cuốn Luân lý học của ông là cuốn sách lỗi lạc nhất
về các khái niệm’ (nhận định của triết gia Deleuze, 1990). Ở Hà Lan, ‘Spinoza
là một nhân vật lịch sử quan trọng, chân dung của ông được vẽ trên tờ bạc 1000-guilder và Giải
thưởng khoa học cao quý nhất của Hà Lan có tên là Spinoza’.
Ông cho rằng Chúa trời - chứ không phải Thượng đế - là thiên
nhiên/vũ trụ, và sự bội giáo này làm cho ông bị Cộng đồng Do Thái ‘rút phép
thông công’ (cấm tín đồ nghe theo). Chúa trời của ông không có quyền năng sáng
tạo ra cái vũ trụ của Newton, mà chỉ là người tác động (lên ‘dây cót’/‘đề-ba’)
cho vũ trụ đó vận động theo quy luật, và ‘ngài’ độc lập với/không quyết định đến hành
vi hay số phận của con người (mà do ‘cảm xúc’, chứ không phải là lý tính, của họ quyết định). Do đó, học thuyết của ông được gọi là ‘phiếm thần’, mà chữ
‘phiếm’ ở đây như ta thường nghe là chuyện phiếm, phiếm đàm, phù phiếm, 'gót chân mòn trên phiếm du'… với nghĩa nôm
na là ‘tác nhân’ hay ‘không có tính chất quyết định’.
*
Tạm hiểu như vậy, LB sẽ có những bài sau chi tiết hơn. LB có
vẻ thích quan điểm này, vì:
-LB cũng có một cái gì đó tin vào thượng đế, chẳng hạn ‘ai
là người đã sáng tạo nên ‘tương tác âm-dương’ trong vũ trụ, hay ‘tình khúc
âm-dương’ trong thế giới động vật/loài người?.
-LB có ngờ ngợ ở chỗ là thượng đế hoàn toàn không can thiệp
vào chuyện nội bộ của con người, như Đại chiến thế giới lần thứ 2, Vụ động đất
sóng thần ở Nhật Bản, Cơn bão số 10 ở Việt Nam, hay Chiến tranh Mỹ-Syria (nếu
có),
-LB cũng cảm thấy rằng con người có những quán tính truyền kiếp (ví dụ như lòng tham, tính háo danh... mà ông Dale Carnegie gọi là 'thị dục huyễn ngã') mà không có cách nào chống lại được!…
Phải chăng thượng đế là thế giới tự nhiên/vũ trụ với các quy
luật vận động của nó và hoàn toàn không can thiệp vào số phận của con người?
HẾT.
---------------
Phụ lục:
Các tài liệu có liên quan
‘Trần Kiêm Đoàn và Trại vô thần’:
http://yume.vn/thaydo09/article/trai-vo-than-tran-kiem-doan.35DFFE96.html
www.Trankiemdoan.net
‘Triết Tây’: http://nhagomlabang.blogspot.com/2013/10/460-trai-at-van-quay-cuong-trong-vu-tru.html
‘Trịnh Công Sơn’: http://nhagomlabang.blogspot.com/2012/09/242-may-dong-ve-trinh-cong-son.html
Bài đăng
